Bijdragen
DVD Het verloren rijk der Maya's National Geographic, 2004 (oorspr. 1993) - DVD, duur: 52 minuten Engels, Nederlandse ondertiteling. Commentaarstem is van de bekende filmster Susan Sarandon.
Deze disk maakt samen met 3 andere deel uit van een box 'special edition'. Oorspronkelijk was dit een video: Verloren Maya Koninkrijken, 1993. Pas bij het bekijken constateerden we dat het om dezelfde uitzending ging, met een lichtjes gewijzigde titel. De DVD is ook afzonderlijk te koop. De video bezat één groot nadeel: de technische beeldkwaliteit van de kopie was alles behalve denderend te noemen. Dit is in de DVD verholpen. De opnamen van de kunstvoorwerpen zijn adembenemend fraai. En DVD bezit het voordeel dat je elk beeld op diakwaliteit kunt stilzetten om het rustig te bekijken. "Zij waren hier duizenden jaren voor Columbus. Toen Parijs nog een dorp was, hakten zij steden uit de jungle." Met deze dramatische zinnen in typische National Geographic - stijl is de toon gezet. De woorden zijn vergezeld van al even inspirerende (gereconstrueerde) beelden: een vorstelijk Mayapaar treedt uit de tempel naar buiten om de bebloede handpalmen aan hun onderdanen te tonen, bewijs dat ze hun koninklijk bloed aan de goden hebben geofferd voor het welzijn van hun volk. Sensationeel, op effect berekend, dat wel. Maar wetenschappelijk onderbouwd. En je aandacht is meteen gevangen, zeker als daarop in snelle opeenvolging flitsen volgen van de indrukwekkende piramide van Chichén Itzá en van andere Mayasteden. In de volgende scène vergezellen we een groep archeologen bij het openen van een net ontdekt graf.  Dit is de proloog. In de verdere film zullen deze beelden herhaald worden in een ruimere context. Een volgende reconstructiescène voert ons naar Honduras in het jaar 1839. J. L. Stephens, globetrotter en archeoloog, ontdekt Copan. Hij kocht de stad voor vijftig dollar. (Maar de beelden die we hierbij zien, geven de huidige toestand weer, of alleszins die van slechts enkele jaren geleden. In Stephens' tijd was de stad totaal overwoekerd door de jungle.) Herhaaldelijk wordt er uitgezoomd vanuit de tekeningen en aquarellen van de Engelsman Catherwood, die Stephens vergezelde, naar dezelfde monumenten nu. Je staat versteld van de diepte in de beelden, tot je je herinnert dat Catherwood een camera obscura gebruikte en dan nog drie volle dagen nodig had voor hij zijn eerste stela op papier kreeg.  In Stephens' tijd was er niets bekend over de Mayacultuur. Hij vroeg zich af: wie bouwde de stad? Dat leverde een van de allerberoemdste archeologische citaten op, na die van Howard Carter bij Toetanchamons tombe:  "De stad lag voor ons als een scheepswrak in het midden van de oceaan. De masten waren verdwenen, de bemanning vergaan en niemand om te vertellen vanwaar zij kwam en wat haar verwoesting veroorzaakte. Alles was mysterie, donker ondoordringbaar Mysterie." Later zou Stephens nog een aantal andere Mayasteden bezoeken, onder andere in het huidige Mexico. Zijn verslag leest nog steeds als een mengeling van een reisverhaal à la Karl May en het verslag van een archeologische ontdekking met waarlijk historische omvang. (Zie achteraan bij 'Verder lezen.')
	Palenque (Chiapas). Tempel der Inscripties. Hier voorspelde Stephens de vondst van vorstengraven. Ironisch genoeg zou de Mexicaanse archeoloog Alberto Ruz net hier in 1951, na drie jaar graven, de schitterende gaftombe ontdekken van Hanab Pakal (603-683), de elfde heerser van Palenque: het eerste graf ooit in een Mayapiramide gevonden.
De intrigerende beschaving van de Maya beleefde een lange periode van bloei tijdens de zogenaamde klassieke periode, van de derde tot de negende eeuw van onze tijdrekening. In wat nu ondoordringbare, hete en ongezonde jungle is in het huidige Guatemala, Belize en Zuid-Mexico, floreerden tientallen en tientallen stadstaten en koninkrijken.  We beginnen onze tocht in Copan, een stad waarrond nog steeds een waas van mysterie hangt. Bill Fahs leidt het multidisciplinaire Copan-project, dat al meer dan twintig jaar loopt. Je ziet archeologen en arbeiders bezig met de reconstructie van de oorspronkelijke gevelreliëfs van een gebouw, uit niet minder dan 30.000 puzzelstukken!
	Palenque. Gevelreliëf
We vergezellen de Hondurese archeoloog Ricardo Agurcia met zijn team bij hun opgravingen diep in de gangen onder tempel 16. Fascinerend! Beter dan de werkelijkheid, want het onderaardse terrein is afgesloten voor bezoekers wegens te onveilig. Hier troffen de archeologen een intacte tempel aan, met de originele kleuren nog aanwezig. Agurcia doopte hem 'Rosalila'. Een dynamische computersimulatie geeft weer hoe hij er indertijd moet hebben uitgezien. Dan krijgen we een beeldovergang naar de echte tempel in zijn huidige structuur. National Geographic sponsort het project al zo lang, dat je de voortgang over jaren kunt volgen, in de voetsporen van de archeologen. Je ziet de verrukking en het ontzag op hun gezichten. Je bent aanwezig in de discussie over de intrigerende vraag: waarom werd Rosalila intact begraven?
	Copan. Reconstructie van de Rosalila-tempel.
Ondertussen pogen andere specialisten de antwoorden te vinden in de opschriften op de monumenten. David Stuart, zoon van de Maya-archeoloog George E. Stuart en het wonderkind van Maya-paleografie voert je mee op de tocht langs de ontcijfering van de Maya-gliefen, die zo lang gedoemd leken een onoplosbaar raadsel te blijven. Je maakt ook kennis met de betreurde Amerikaanse epigrafe Linda Schele (1942-1998), die de ontcijfering zo vooruit heeft geholpen en voortijdig stierf aan pancreas kanker. De beelden zijn op zichzelf eveneens een historisch document. Hier, ergens omstreeks 1990, is ze nog gezond en wel en vol dynamisme. Door haar jarenlange arbeid en die van mensen als David Stuart kunnen de geleerden op dit ogenblik meer dan 80% van de opschriften te lezen. Ironisch genoeg is de langste bewaarde incriptie hier in Copan te vinden, namelijk de beroemde hiërogliefentrap. Maar de blokken met tekst waren naar beneden gestort en werden door vroegere archeologen voorlopig in een verkeerde volgorde terug opgestapeld. Toen we de site in 1978 bezochten, werd net een begin gemaakt met de inventarisatie, die nu wordt verder gezet met behulp van de computer. Over Linda Schele op het internet: http://www.saa.org/publications/saabulletin/17-5/saa15.html http://www.utexas.edu/research/chaaac/schele_biography.html Op het gerestaureeerde balspelterrein van Copan wonen we een reconstructie bij van het balspel, dat een zo grote rol vervulde bij alle Meso-Amerikaanse culturen. Goed gespeeld hielp het om het evenwicht in de kosmos te bewaren. (Het balspel leek volkomen verdwenen, tot de Nederlandse antropoloog en latere conservator van de afdeling pre-Columbiaans Amerika in Leiden, Ted Leyenaar, begin jaren 1970 in de noordwestelijke uithoek van Mexico nog enkele dorpjes vond waar het gespeeld werd, vermoedelijk volgens de klassieke regels.) In deze maatschappij trad de koning op als enige bemiddelaar tussen mensen en goden, door het offeren van zijn eigen bloed. Van een reconstructiescène zwenkt de camera over naar een hedendaagse Maya-sjamaan en naar hedendaagse Maya-ceremonies bij de kerk van Chichicastenango.
	Yaxchilan. Latei. Voorstelling van vorstin in offerscène.
Nog steeds spelen de broederschappen een vooraanstaande rol bij de plechtigheden. In feite hebben zij de katholieke rituelen 'gemayaniseerd.' Wij krijgen een korte maar correcte uitleg over de traditionele klederdrachten en de symboliek van de geweven motieven en patronen.  Meer over Maya-klederdrachten en hun symboliek: zie BIJDRAGEN op deze site. Tot enkele decennia na de Tweede Wereldoorlog werden de Maya beschouwd als een compleet a-typisch volk van vreedzame astronomen en wiskundigen, gefascineerd door het voorbijglijden van de tijd aan het uitspansel. Dat onrealistische imago moest reeds bijgesteld worden vlak na de Tweede Wereldoorlog, na de ontdekking van de oorlogs- en offertaferelen op de muurschilderingen van de verborgen stad Bonampak. Maar het beeld van de wijze "Chinezen van Meso-Amerika" bleef toch nog lang domineren. Natuurlijk is het nog steeds correct dat zij het cijfer nul ontdekten en toepasten, eeuwen voor de Hindoes en een kalender uitwerkten, die nauwkeuriger was dan die van de Spaanse conquistadores in de zestiende eeuw en astronomische verschijnselen zoals maansverduisteringen kon voorspellen over een zeer lange termijn. Langzamerhand komen zij nu los uit de nevelige prehistorie en duiken de contouren op van een heuse geschiedschrijving met koningen, oorlogen, opgang en verval. In de loop van de negende eeuw raakten de meeste grote centra in verval. Het raadsel van deze "grote collaps" is tot op heden niet volkomen opgelost en zorgt nog steeds voor polemieken onder de archeologen.  Rond het midden van de 8ste eeuw begonnen voor de klassieke Mayabeschaving de 'Dark Ages', letterlijk de donkere eeuwen. Als we mogen afgaan op het paradigma Copan, werd ze het slachtoffer van haar eigen succes. De bevolkingsexplosie zorgde voor ontbossing. Die leidde weer tot erosie en tot een druk op het milieu met toenemende spanningen en vernietigende oorlogen tussen de stadstaten. Reeds in 562 werd het machtige Tikal overwonnen door Caracol en vluchtte de bevolking naar Dos Pilas. Tempels en gebouwen werden veranderd in fortificaties en een verdedigingsmuur liep nu dwars door het ceremonieel centrum. Tevergeefs. Want ook Dos Pilas werd uiteindelijk veroverd.  Langzamerhand werden veel van de schitterende paleizen en tempels verlaten. De laatste datum die we in Copan op een monument aantreffen is 761. In Palenque stoppen de dateringen na 799, in Tikal in 879. De uitzending eindigt bij de hedendaagse Maya en de afschuwelijke 'burgeroorlog' van de jaren 1980, in feite een genocide uitgevoerd door de regering, met 100.000 doden en meer dan 40.000 'verdwijningen' onder de inheemse bevolking. Eigenlijk geeft de DVD geen globale initiatie over cultuur en geschiedenis van de Maya, zoals het Time Life boek Maya, bouwers van tempels en paleizen, of Sebastiaan Roeling in Terugblik op een wereldtijdperk, die ook op deze site besproken worden.  Hij benadert de Maya-cultuur voornamelijk via erg knappe beeldinformatie over de recente opgravingen in Copan, Dos Pilas en andere plaatsen, met andere woorden: de opgravingartikels uit de laatste tien jaargangen van National Geographic (tot 1993) in bewegende beelden.  Epiloog Een DVD om duimen en vingers af te likken, met veel nooit eerder vertoond materiaal en o.i. één tekort: er ontbreekt een epiloog. Toen ik in 1978 Copan voor het eerst bezocht waren de plannen voor de reconstructie van de hiërogliefentrap nog maar in embryonaal stadium. In 1987, bij ons tweede bezoek was Rosalila nog niet ontdekt. In de DVD zijn we getuige geweest van belangrijke ontdekkingen, onder andere de Rosalila - tempel. In 1992 konden de archeologen nauwelijks bevroeden hoe belangrijk dit was. Rosalila bleek opgericht door Maan Jaguar, de tiende heerser van Copan in het jaar 571 van onze tijdrekening, en bevatte klaarblijkelijk de tombe van zijn voorganger, de vergoddelijkte stichter van deze dynastie van zestien opeenvolgende priester-koningen . Er is een zeer nauwkeurige reconstructie gemaakt die sinds 1996 te bezichtigen is in het museum van Copan. (Zoals boven reeds gezegd, is de oorspronkelijke vindplaats te gevaarlijk voor bezoekers.) Ik kan me voorstellen dat heel wat mensen meer willen weten over de verdere ontwikkelingen van wat ze gezien hebben. National Geographic steunt het Copan-project al vele jaren. In het tijdschrift wordt regelmatig verslag uitgebracht. Alle jaargangen sinds 1888 zijn te verkrijgen op cd-rom. Zie het artikel Het gele kadertje rond de wereld. Sinds oktober 2000 is er ook een uitgave van National Geographic in het Nederlands. Een index, zoals die vroeger jaarlijks verscheen, bestaat nog niet, maar je kan de inhoud van alle nummers nakijken op de website (nieuw venster), via de knop "magazine". (of je nu inlogt via .be of .nl, je komt op dezelfde site terecht, met mogelijkheden om door te klikken naar de internationale (Engelstalige) site.
Verder lezen / Kijken
Freidel, D., Schele L. & J. Parker, Maya Cosmos. Three Thousand Years on the Shaman's Path, New York, William Morrow, 1993. Grube, N. (red.), Maya. De goddelijke koningen van het regenwoud, Keulen, Könemann, 2001. Holsbeke, M. & J. Montoya (red.), 'Met hun handen en hun ogen.' Maya-textiel, spiegel van een wereldbeeld. Tentoonstellingspublicatie, Antwerpen, Etnografisch Museum, 2003. Zie ook op deze website: BIJDRAGEN Roeling, S., Terugblik op een wereldtijdperk, Rotterdam, Uitg. S. Roeling, 2004. Zie ook op deze website: BIJDRAGEN Sabloff, J., De Maya's. Een nieuwe kijk op een oude cultuur, Maastricht-Brussel, Natuur & Techniek, 1994. Stephens, J., Incidents of Travel in Central America, Chiapas and Yucatan, dl. 1, New York, Dover Publications, 1969 (anastatische herdruk van de originele uitgave uit 1841). Webster, D., Evans, S. e.a., Levend verleden. Een inleiding in de archeologie, De Haan, Teleac, 1993. Leyenaar, T., Van Zantwijk, R., Solis, F. e.a., Kunstschatten uit het Oude Mexico. Een goddelijke reis. Tentoonstellingscatalogus, Amsterdam, Nieuwe Kerk, 2002. Video De Maya's. Het bloed van koningen. Zie ook op deze website: BIJDRAGEN Websites Over alle besproken Mayasteden kun je op internet een massa informatie vinden, als je de naam intikt op Google. Zie de knop "Links" op deze website van het Instituut voor Amerikanistiek Copan: museum http://www.honduras.net/copan/museum/index.html Copan: Tour with David Stuart: les in het ontcijferen van het schrift op de didactische website Nova Online http://www.pbs.org/wgbh/nova/maya/copan.html Copan: geschiedenis en schrift door David Stuart: http://www.peabody.harvard.edu/Copan/text.html Mayaweb: http://home.planet.nl/~roeli049/ Barbara W. Fash, Rescuing the Rosalila: http://www.mayadiscovery.com/ing/archaeology/default.htm Rosalila's Temple: http://www.mayanet.hn/copan/English/Discover/Rosa1.htm La Ruta Maya: http://www.larutamaya.nl/copan.htm Jos Martens

TERUG NAAR BIJDRAGEN

Deze pagina is een onderdeel van een site met frames.  Als de navigatieknoppen links ontbreken, kun je via de ikoon naar de startpagina met de taalkeuze.