Bijdragen

Maya-klederdrachten: 
een geweven wereldbeeld (6)

Jos Martens

Kosmologisch denken in het Westen

Een eigen opmerking, die je niet terugvindt in het boek: hoe vreemd de kosmologische globaalvisie van de Maya ons ook mag voorkomen, in West-Europa kenden wij een analoge wereldvisie, hoewel de vormgeving sterk afwijkt van wat we in Maya-textiel ontmoeten. Dit bleef zo totdat de Renaissance en het rationalisme stukje bij beetje een denkpatroon doorbraken dat in wezen gedurende millennia het collectief onderbewuste van de hele mensheid beheerste. Door die breuk is onze tijd nog nauwelijks in staat het concept te begrijpen dat erachter steekt, net zoals de fantasmagorische hallucinaties uit de helse visioenen van Jeroen Bosch zonder toelichting hermetisch afgesloten blijven voor de hedendaagse toeschouwer. In onze Middeleeuwen ervaart men nog steeds, anders dan vandaag, de kosmos, de wereld en de tijd als een onlosmakelijk geheel. Sporen van dat holistisch denken zijn terug te vinden in de kalenders van religieuze handschriften. Die zijn, anders dan de onze, geen jaar- maar eeuwigdurende kalenders, geconcipieerd tot het einde der tijden. De kalender representeert niet alleen de lineaire tijd, die zich in ieder mensenleven voltrekt, maar ook en vooral de religieuze, de kosmische en de circulaire tijd. Het is een uiterst complex begrip dat zeer nauw met het wereldbeeld is verbonden.

Fundamenteel is hier de leer van de Temperamenten. Alles, ook het heelal, onze wereld, de dieren en de mens is samengesteld uit een (of meer) van de vier elementen: water, aarde, vuur en lucht. In de temperamentenleer wordt het verband gelegd tussen de vier elementen en de vier werkende substanties in het menselijk lichaam, de vier humoren: bloed, gele gal, zwarte gal en wit flegma. Naargelang een van de vier vochten overheerst, wordt aan de persoon een eigen temperament toegekend. In ons hedendaags taalgebruik is daarvan nog een vage echo te horen, wanneer men spreekt van een zwartgallig of een choleriek karakter. Rondom de vier elementen en temperamenten worden vervolgens andere inhouden geordend zoals de seizoenen, de planeten en sterrenbeelden, windrichtingen, fasen van het leven, beroepen, dieren enz. Op die wijze ontstaat een ingewikkeld netwerk van connecties, dat zelfs het ziektebeeld van de mens gaat bepalen. Daarom liet de arts zich bij het voorschrijven van een bepaalde geneeswijze, zoals aderlating, leiden door de bovenstaande principes.

Vanuit de overvloed aan informatie die ons elke dag overspoelt, is het bijna onvoorstelbaar dat het beeld in de Europese Middeleeuwen een bijzondere, zelfs magische kracht had. Met veel zorg en geduld vervaardigde miniaturen waren de dragers van de cultuur, een cultuur waarin het beeld een sacrale betekenis had en met de uiterste zorg werd omgeven. 
Die zelfde visie vind je niet alleen in de religieuze getijdenboeken, maar ook op schilderijen en voorwerpen uit de toegepaste kunsten zoals zilver, textiel, meubels en beeldhouwwerken.

Beperken wij ons hier tot textiel, om aan te sluiten bij het onderwerp van dit artikel. Met name de wandtapijten vertellen verhalen en verhalen mythen, net als het Maya-textiel. Een volledige synthese van het toenmalige westers wereldbeeld tref je aan op Los Honores, de magistrale reeks van 9 gigantische wandtapijten die in 1519 geweven werd voor de kersverse keizer Karel V. Natuurlijk, net als in de schilderijen van de Vlaamse Primitieven is de vormgeving realistisch. Maar zonder een ruime culturele achtergrondkennis kun je alleen het technisch vakmanschap bewonderen, doch begrijp je niet wat je ziet. Niet voor niets spreekt men van symbolisch realisme.

Deze pagina is een onderdeel van een site met frames. Als de navigatieknoppen links ontbreken, kun je via de ikoon naar de startpagina met de taalkeuze.