Bijdragen

Maya-klederdrachten: 
een geweven wereldbeeld (3)

Jos Martens

Cofradía: door de Maya 'bekeerd'.

Een cofradia is een religieuze broederschap die een bepaalde heilige vereert en/of zich met liefdadigheid bezighoudt. De cofradias staan al vijfhonderd jaar lang in het centrum van het spirituele leven in de gemeenschappen. Ze zijn door de katholieke kerk ingevoerd tijdens de koloniale periode om het geloof te propageren, maar net als andere instellingen werden ze spoedig 'gemayaniseerd', waarbij elementen uit de autochtone en de Europese cultuur werden vermengd: met behulp van de cofradías 'bekeerden' de Maya de katholieke heiligen tot hun geloof in plaats van andersom. 
Zo zijn de Maya erin geslaagd om hun traditionele wereldbeeld, dat er voor alles op gericht is om door offers de cyclische hernieuwing van de kosmos te bestendigen, binnen te smokkelen in het opgedrongen katholicisme. Creatief als ze waren, vonden ze in het uitgebreide pantheon van Spaanse heiligen de ideale belichaming van hun eigen goden. Ook het Spaanse gebruik om heiligenbeelden aan te kleden, gaven ze een plaats binnen hun eigen denkwereld. Zoals ze het vroeger met hun eigen godenbeelden deden, kleden zij de heiligen in lokale klederdracht en transformeren hen aldus in Maya-heiligen. Zo maakten we het in 1987 zelf mee dat de heiligenbeelden in San Juan Chamula (Chiapas, bij San Cristobal de las Casas) als straf met het gezicht naar de muur waren gezet, omdat ze een brand in de kerk niet hadden voorkomen! In hetzelfde dorp treffen we nog een frappant voorbeeld aan van transculturatie: de vier groengeschilderde kruisen op een heuveltop nabij de toegang houden verband met het Maya-wereldbeeld in plaats van met het katholieke geloof.

Net zoals in de precolumbiaanse tijd het geval was voor de politieke en religieuze elite, onderscheiden de leden van de cofradías zich van de rest van de gemeenschap door hun ceremoniële kleding en waardigheidstekens, als scepters en sieraden, die tegelijk ook hun rang binnen de instelling aangeven.
De ceremoniële kleding visualiseert de deelname aan de herschepping en hernieuwing van de wereld. Zo vertoont in Santiago Atitlán de lange huipil, gedragen door de vrouw van het hoofd van de cofradía, rond de hals een patroon van verschillende driehoeken. Die verwijzen naar de vulkanen rond het meer van Atitlán. De ronde halsopening stelt het meer zelf voor. Het Atitlánmeer is in hun wereldvisie de plaats van de schepping en tegelijk de toegang tot de wereld van de goden en de voorouders. Wanneer de vrouw haar hoofd door de halsopening steekt, staat ze bijgevolg in de as, het centrum van de wereld.

Zeker tot in de jaren 1960 was de lokale verscheidenheid in de klederdrachten groot. De kostuums verschilden zowel in de vormgeving, de gebruikte materialen en de motieven als in het kleurgebruik en de weefseltextuur.

De herkomst van de verschillende klederdrachten is tot op heden in grote mate herkenbaar gebleven. Dit komt omdat alle vormelementen, met hun communicatieve symboliek, zo diep zijn ingebed in de gemeenschapstradities. Dat wil niet zeggen dat de kledingstijlen onveranderlijk zijn of dat de weefsters hun persoonlijke voorkeuren niet in hun creaties kunnen verwerken. Als je huipiles of pantalones naast elkaar ziet, die met veertig jaar verschil in eenzelfde streek werden vervaardigd, merk je duidelijk de evolutie. Voor mij een bevreemdende ervaring. Ik dacht dat traditionele kledij inderdaad ongewijzigd bleef in onveranderlijk overgeleverde motieven. Ook dit wijst weer op de mentale flexibiliteit van de Maya. Toch vinden veranderingen slechts gradueel plaats en leiden nooit tot radicale breuken met het verleden. Elk nieuw stijlelement ontstaat als een variatie op een ouder kenmerk, ook wat de persoonlijke inbreng van de weefster betreft. Deze nadruk op conformiteit en continuïteit heeft ertoe geleid dat het nooit tot een breuk is gekomen met het precolumbiaanse verleden, ondanks alle invloeden van buitenaf zoals de Spaans-koloniale en westerse modes, nieuwe materialen en technieken.

Integendeel: de Spaanse overheersing veroorzaakte dat de Maya zich zeer sterk gingen terugplooien op zichzelf. Doordat het hen hielp hun spirituele onderwerping af te wijzen, werd hun voorouderlijke verleden het zwaartepunt van hun cultuur en kreeg het een subversieve, politieke dimensie die nooit eerder had bestaan. En hun traje zou een opmerkelijke rol spelen in dit historische drama. Zo gebruikten de Maya de motieven en zelfs de vormen van hun weefsels om esoterische betekenissen over te brengen die alleen zij begrepen.

De sleutel tot interpretatie ligt in een voor het westers denken vreemde intertekstualiteit, door de van oudsher in de cultuur ingebedde verbanden tussen verschillende betekenisvolle handelingen. Voor de Maya is er geen onderscheid tussen de kunsten 'van de stem' (taal) en 'van de hand' (technologie). Motieven en patronen zijn te begrijpen als schematische tekens die symbolisch naar de werkelijkheid verwijzen, maar moeten worden aangevuld door een verbale interpretatie.
Daarbij bestaat er in de traditionele samenlevingen niet zoiets als artistieke specialisatie. Kunstenaars bedrijven er niet alleen verschillende kunstvormen tegelijk, maar doen daarnaast ook nog aan landbouw, bakken tortilla's, zorgen voor hun kinderen en hun gezin...
Ook schrijven wordt in brede zin gebruikt en slaat op vaardigheden die het domein van taal en technologie met elkaar verbinden. Door deze intertekstualiteit op basis van metaforen en symbolen, wordt er in het denken van de Maya een verband gelegd tussen de goddelijke schepping van de wereld, het aanleggen van een milpa voor maïs, het bouwen van een huis, de offers op de altaren en het weven. Stuk voor stuk zijn het sacrale daden, die telkens opnieuw de wereld herscheppen en de scheppende kracht van de begintijd regenereren. Zo verwijzen veel termen in verband met het weven naar schepping en geboorte, net zoals veel patronen in het textiel dat doen.

Als we nu teruggaan naar het religieuze systeem van de cofradia, waar de mannen de teksten reciteren en de vrouwen de ceremoniële weefsels vervaardigen, dan is het duidelijk dat beiden dezelfde boodschap uitdragen, de enen op verbale, de anderen op visuele wijze.

Deze pagina is een onderdeel van een site met frames. Als de navigatieknoppen links ontbreken, kun je via de ikoon naar de startpagina met de taalkeuze.