Instituut voor Amerikanistiek Precolumbiaans Mexico

Bijdragen / Film - DVD

Apocalypto 2 - Bespreking

Proloog en inhoud - bespreking - Achtergronden van de mensenoffers - Jaguarklauw - Conclusie en lectuur

Zelden heeft een film zoveel controverse veroorzaakt nog voor hij ergens ter wereld op het witte doek kwam, als Apocalypto. Zelfs nog voor de première in de VS protesteerden zowel de geleerde Mayanisten als de originele Maya uit Mexico en Guatemala. In december 2006 al vroeg Koen Fillet van het radioprogramma ‘Wilde Geruchten’ (VRT1) me om live mijn ‘deskundige’ mening te ventileren als vice-voorzitter van het (Vlaamse) Instituut voor Amerikanistiek. Over een film die geen van ons gezien had! Ik ben dan maar van Internet een aantal artikels gaan downloaden, om iets of wat beslagen op het ijs te komen, het geheel gelardeerd met enkele noodzakelijke achtergrondweetjes over de Maya. Kort daarna mocht onze voorzitster, Julia Montoya, dat nog eens overdoen voor een Brusselse radiozender. Op 8 mei 2007 werd er naar aanleiding van de film zelfs een conferentie georganiseerd aan de Université Libre de Bruxelles door professor Peter Eeckhout, Département Histoire, Art et Archéologie, Orientation Amérique précolombienne. (Nieuwsgierig om daarover meer te vernemen).
Half januari 2007 had de film in België in première moeten gaan. Maar de twee kandidaat-verdelers waren in juridische bekvechterij verwikkeld, zodat het tot in maart duurde voor Apocalypto in de zalen kwam. In Nederland was hij al sinds 11 januari te zien in de bioscoop. NRC Handelsblad ging hem bekijken in gezelschap van de antropoloog Ruud van Akkeren auteur van de knappe historische roman De dans van de trom (Een bespreking die door De Standaard werd overgenomen). In de VS rijfde de film in zijn eerste weekend 10,76 miljoen euro binnen.

Wat ook de inhoudelijke bezwaren mogen zijn -en daarover hebben we het verder nog gedetailleerd- dit is een spannende film van een regisseur die zijn vak kent. Regelmatig hebben we zitten kijken met zwetende handen van de spanning, zeker tijdens de lange achtervolging door de jungle, die de hoofdmoot uitmaakt van de film. Apocalypto mikt meer op de adrenalinespiegel dan op de hersens en die adrenalinespiegel weet Gibson met zijn stuwende actie perfect te bespelen.
Kippenvelmomenten: de scène waarin de jonge krijger Jaguarklauw (Rudy Youngblood) op het altaar van de Mayatempel dreigt te worden onthoofd, de Spartacus-achtige arenasequens waarin hij speren naar zijn kop krijgt gemikt of de ultieme, bijna veertig minuten durende ontsnappingstocht door de jungle. Maar weegt dat op tegen de vele onwaarschijnlijkheden en vooral tegen de onnodige wreedheid?

De beelden, zeker van de landschappen, zijn adembenemend. Hetzelfde geldt voor de decors, de lichaamsbeschilderingen en tatoeages, de juwelen, de kledij…
De film zit daarbij vol spiegeleffecten: de jagers op de tapir worden later zelf de gejaagden. Het lillende hart van tapir is een voorafbeelding van de lillende harten die uit de borstkas van de slachtoffers gerukt worden, als offer voor Kukulkan. De tapirval van de openingssequentie zal bij het einde van de film gebruikt worden om de achtervolgers te spietsen. De schoonmoeder van Jaguarklauws vriend is onuitstaanbaar dominant, later wordt ze te waardeloos bevonden om als slavin een prijsje op te brengen.

Betrouwbare beeldvorming?

De hele herrie rond Apocalypto draait rond de opwerping dat de film een verkeerd beeld zou geven van de Maya. Ik heb inderdaad een hele waslijst opmerkingen, maar wil toch beginnen met een paar positieve punten. Zo is het lovenswaardig dat de film gesproken wordt in een Mayataal (in dit geval het Yukatec Maya). Overigens dient opgemerkt te worden dat dit allerminst een dode taal is zoals vele recensenten beweren, maar nog steeds gesproken wordt in het Mexicaanse Yucatan. Ook al wordt de film volledig in de Mayataal gesproken, je hoeft geen snelcursus Yucatec te volgen vooraleer de zaal te betreden. Echter… Maya uit Yucatan zeggen dat ze geen jota begrijpen van wat er verteld wordt. Ik ben geen expert, maar er zit in de hele film maar één persoon die ik Yucatec - klanken hoor uitspreken zoals het hoort.
De meeste acteurs zijn trouwens geen Maya, zoals de promotieteksten suggereren, doch Mexicaanse mestiezen. Misschien zijn er enkele echte Maya onder de figuranten, maar zeker niet veel. (Maya zijn over het algemeen klein van gestalte. Vermits men voor de hoofdpersonen forse niet-Maya gekozen had, was men voor de andere acteurs gebonden aan ongeveer hetzelfde lichaamsformaat, om geen Gulliver- of Hobbitfenomeen te creëren.)

Het is opvallend met hoeveel kleine details rekening is gehouden. De kleding van de acteurs geeft een mooi beeld hoe gewone bevolking, krijgers en adel er uitgezien moeten hebben tijdens de Klassieke Periode. Lip- en oorschijven fungeerden als sociale kenmerken. Ook de lichaamstooi in het algemeen, de kerf-tatoeages enz. lijken me correct. Al die versieringen komen inderdaad voor op monumenten of vazen. Of iedereen ze zo overvloedig droeg als in de film, durf ik betwijfelen. (Maar weet ik echt niet met zekerheid.) Er is vermoedelijk invloed van de huidige piercing-cultuur (denk aan Xerxes en anderen in de film "300".)
Ook de wijze waarop het kalksteen gebrand wordt voor de beschildering van de gebouwen klopt. En hetzelfde geldt voor de scène waarin Jaguarklauw tijdens zijn vlucht een groep achtervolgers aanvalt met een bijennest (een oude oorlogstactiek van de Maya, die ze herhaaldelijk tegen de Spanjaarden zouden toepassen). Zowat alles wat met jachttechnieken te maken heeft, is authentiek: de tapirval, de drie doorns uit een plant, de blaaspijp die uit een blad gedraaid wordt, het gif uit een pad, het kauwen van de medicinale schors om de wonde te verzorgen.
De regen die in de put neerstroomt als een waterval, zal velen als een onwaarschijnlijke overdrijving voorkomen, tenzij je in Mexico of Guatemala ooit een douche genomen hebt tijdens het regenseizoen … of tijdens de zomer van 2007 de regelmatige beelden van watersnoden en overstromingen hebt gezien op het televisienieuws.

Positief beoordeel ik ook het opnemen van verhalen, mythes, dromen die bij de Maya een grote rol speelden en nog spelen, tot op de dag van vandaag. (Lees er De dans van de trom van de reeds vermelde Nederlandse antropoloog Ruud van Akkeren maar op na.) Concreet: je hebt het verhaal over het ontstaan van de tegennatuurlijke hebzucht van het menselijke geslacht, dat in het begin van de film de avond na de jachtpartij rond het vuur verteld wordt door een oude man. Dezelfde nacht is er de voorspellende droom van Jaguarklauw, waardoor hij zijn vrouw en kind bijtijds in veiligheid kan brengen. En dan is er nog het kleine, door pokken aangetaste meisje dat bij de aankomst in de stad aan de overvallers huiveringwekkend hun einde door een jaguarman voorspelt.

Edoch, geeft de film een correct beeld over de Mayabeschaving? Heel waarschijnlijk zal Apocalypto bij heel veel bezoekers bepalend zijn voor hun kijk op de Oude Maya. En dan bestaat het hele grote gevaar dat de grote meerderheid huiswaarts zal keren met een verkeerd beeld van de Maya- cultuur.
(Een vriendin zei me na de film: “Voortaan mag je zonder mij naar je tentoonstellingen precolumbiaanse kunst gaan kijken. Ik wil nooit meer iets daarvan zien. Wat een beestachtige wilden!” Daar sta je dan!)

Ik wil mijn waslijst echter beginnen met een kemel van formaat die op zich niets met de Maya te maken heeft. Jaguarklauw wordt op het nippertje van een wrede offerdood gered door een zonsverduistering. Die zelfde avond kijkt hij tijdens de nachtelijke achtervolging op naar de volle maan. Dan zie je zijn vrouw vanuit haar put eveneens opkijken naar dezelfde maan. Toegegeven, een volle maan is veel fotogenieker dan een donkere hemel. (cameramen hebben altijd een flink voorraadje opnamen klaar, met of zonder onweerswolken!) Maar een zonsverduistering kan alleen voorkomen bij nieuwe maan!! Dat is een astronomisch gegeven, waaraan niet kan getornd worden, ook niet voor filmische doeleinden.

Even terug naar die offerscène. Als de eclips begint, breekt er paniek uit bij de duizenden gelovigen op het plein voor de tempel. Onzin, denk je dan. De Maya kenden een kalender die veel nauwkeuriger was dan de gelijktijdige Europese. In hun vouwcodices voorspelden zij astronomische verschijnselen zoals eclipsen tot duizenden jaren in de toekomst. De sequentie doet aan Kuifje en de zonnetempel denken (2). Doch zelfs Hergé schaamde zich later over dit fragment, toen hij meer over de Inca’s wist. Toch is iets dergelijks historische realiteit: Columbus heeft inderdaad op 29 februari 1504 een eclips gebruikt om indianen te imponeren en voor zich te laten werken, toen hij op zijn derde reis gestrand was in het huidige Jamaica (3).

Maar bij een tweede visie van de film merk je details op die je de eerste keer waren ontgaan. Bij het uitbreken van de paniek kan de opperpriester een grijns niet onderdrukken en schiet er een medeplichtige blik heen en weer tussen hem en de koning. Na de eclips schudt hij zelfs van het lachen. Eerst dacht ik dat het was van opluchting omdat de zon was teruggekeerd. Er speelt echter iets anders: volgens een algemeen aanvaarde theorie onder geleerden eigende de Maya-elite zich een monopolie toe op kennis en gebruikte dat monopolie om de onwetendheid van de massa te exploiteren voor het handhaven van de eigen machtspositie als middelaars tussen de mensen en de goden.

In de film worden de Maya afgeschilderd als vreedzame jager-verzamelaars enerzijds en wrede bloeddorstige moordenaars anderzijds. Beide visies zijn historisch gezien onjuist, maar voor Hollywood zijn uitersten een noodzaak om een interessante film te maken. (Een goede introductie in deze problematiek vind je in het internetartikel van prof. B. De Wever, Speelfilms als medium in de geschiedenisles (4).)
Vanuit de ogen van een archeoloog of antropoloog is het echter een gemiste kans dat er niet meer aandacht is besteed aan de culturele en wetenschappelijke prestaties, zoals de astronomische kennis of het hiërogliefenschrift, en het sociale aspect van de Maya- maatschappij. Het was echter te verwachten en te vrezen dat deze aspecten in een Hollywood-film niet aan de orde zouden komen, het is tenslotte een thriller en geen documentaire.

Zonder voldoende achtergrondkennis loop je het gevaar dat de toeschouwers de film bekijken als een soort voorhistorische Texas Chainsaw Massacre, maar dan met een soort getatoeëerde Papoea’s, obsidiaanmessen en knotsen in plaats van kettingzagen. Het is daarom niet vreemd dat veel hedendaagse Maya beledigd zijn en zich gediscrimineerd voelen. Vergeet niet dat de onderdrukking van de Maya door de blanke minderheid nog niet zo lang geleden op grote schaal werd gesteund door de opeenvolgende regeringen in hun geboortelanden, met name in Guatemala waar tot 1996 een vreselijke ‘burgeroorlog’ woedde die circa 300.000 Maya het leven kostte (5).

Bij de controverse spelen een aantal elementen mee en vermoedelijk tegelijkertijd.
Tot 40 jaar geleden golden de Maya als de vredelievende wiskundigen en sterrenkundigen, de tegenhangers van de "wrede" Azteken. Deze opvatting zindert na in De hel bestaat, de schitterende en terecht bekroonde adolescentenroman van Willy Spillebeen uit 1984 (6). Vermoedelijk willen de hedendaagse Maya liefst dat het oude beeld zoveel mogelijk in het collectieve geheugen blijft, al was het maar omdat het hun toeristisch beter uitkomt.

Die onrealistische idyllische visie is de laatste decennia onderuit gehaald door grootschalige, multidisciplinaire archeologische expedities en vooral door de voortschrijdende ontcijfering van de gliefen op de monumenten. De klassieke Mayabeschaving is in de loop van de negende eeuw ten onder gegaan in bloedige oorlogen tussen de verschillende stadstaten. De postklassieke periode, die vooral in Yucatan (Mexico) bloeide was evenmin erg vreedzaam.

Anderzijds kan ik me voorstellen dat heel wat kijkers juist meer willen weten over die bevreemdende cultuur, vooral als de filmbeelden die ze net hebben gezien totaal niet overeenstemmen met het exotische en romantische beeld dat ze van de Maya hadden vooraleer ze naar de bioscoop trokken.

Op het Internet vond ik een aantal besprekingen van Amerikaanse archeologen. Deze wetenschappers maken dan weer bezwaar tegen de vele onjuistheden en abnormaliteiten in de film, het door elkaar haspelen van stijlen en tijden enz. Enkele voorbeelden: de acteurs spreken Yukatec, de belangrijkste Mayataal uit het Mexicaanse Yucatan. Het landschap is echter niet dat van Yucatan, maar past eerder bij Quintana Roo of Guatemala: kolkende rivieren en heuvels. Yucatan daarentegen is vlak, haast zonder oppervlakterivieren.
Wanneer Jaguarklauw en zijn lotgenoten na hun helse tocht in de grote Mayastad komen, krijg je tempels die duidelijk gebaseerd zijn op de architectuur van Tikal (Guatemala). (Geeft interessante kijk op deze bouwwerken, zoals ze er vroeger uitgezien kunnen hebben, beschilderd en ongehavend.)
Door het getoonde politieke systeem en de grote droogte die in het rijk heerst, lijkt de film zich af te spelen in de 9de eeuw. De epidemie, duidelijk de pokken, plaatst hem echter 600 jaar later, bij de aankomst van de Spaanse conquistadores. Historisch correct is dan weer dat de pokkenepidemie in grote delen van precolumbiaans Amerika de aankomst van de Spanjaarden voorafging. (De pokken kwamen hier voorheen niet voor. Zij zouden geïntroduceerd zijn door een zwarte slaaf van Cortés. Samen met andere voorheen onbekende ziekten zoals malaria, mazelen en griep, waartegen de inheemsen geen weerstand hadden ontwikkeld, zwiepten zij zoals eertijds de Zwarte Dood (vanaf 1348) door Europa waarde als een alles verwoestende steppenbrand naar noord en zuid.)

In de film worden massale mensenoffers gebracht aan de goden. Hoewel de Oude Maya dat zeker deden en ook oorlogen voerden om krijgsgevangenen voor dit doel te verzamelen, zijn er absoluut geen archeologische aanwijzingen dat er op zo’n grote schaal mensen werden geofferd zoals in de film te zien is. Dat gebeurde wel bij de Tolteken en later bij de Azteken, in Centraal-Mexico. In Tenochtitlán (het huidige Mexico-City) troffen de conquistadores schedelrekken (tzompantli) aan met duizenden schedels van geofferden.

Wanneer Jaguarklauw niet langer nodig is als offer (de honger van Kukulkan is gestild) zegt de hogepriester dat ze hem en de andere gevangenen maar moeten afvoeren. De overvallers laten hen echter niet zomaar gaan, maar willen hen op een sadistische manier afslachten. De daaropvolgende scène geeft een mooie staalkaart van alle mogelijke werpwapens van de Maya. Inderdaad bezitten we afbeeldingen van soortelijke executies, al dan niet religieus geïnspireerd.

Tijdens zijn vlucht struikelt Jaguarklauw letterlijk over een groot massagraf. Hoewel er wel een enkele keer een graf met meerdere vermoorde mensen is aangetroffen, zijn er van de Oude Maya geen massagraven bekend van een dergelijke omvang. De enige daadwerkelijke massagraven die men bij de Maya heeft aangetroffen zijn de heilige cenote in Chichen Itza (die eeuwen lang is gebruikt als offerplaats en dus vol lag met skeletten) en een bij de Maya-stad Cancuen, deze laatste vermoedelijk veroorzaakt door de invallers die de stad ten val brachten en de hele elite uitmoordden. Ook hier lijkt het ons dat de regisseur zich heeft laten leiden door sensatiezucht en daarom elementen uit de Azteekse geplogenheden introduceerde.

Noten

2. Kuifje bij de Inca’s, Bespreking op onze website

3. Todorov, Tz., La conquête de l’Amérique. La question de l’autre, Parijs, Seuil, 1982.

4. B. De Wever, Speelfilms als medium in de geschiedenisles, internetartikel

5. Burgos-Debray, E., Rigoberta Menchu, Een bericht uit Guatemala, Leuven, Kritak, 1984, 212 blz. Vertaald door Raf Allaert.

6. Willy Spillebeen, De hel bestaat, Antwerpen, Manteau, 1984, 165 blz. Bespreking op de website van de Vlaamse Vereniging voor Leraren Geschiedenis

TERUG NAAR BIJDRAGEN

Deze pagina is een onderdeel van een site met frames. Als de navigatieknoppen links ontbreken, kun je via de ikoon naar de startpagina met de taalkeuze.


Bijdragen / Film - DVD

Apocalypto 2 - Bespreking Proloog en inhoud - bespreking - Achtergronden van de mensenoffers - Jaguarklauw - Conclusie en lectuur
Zelden heeft een film zoveel controverse veroorzaakt nog voor hij ergens ter wereld op het witte doek kwam, als Apocalypto. Zelfs nog voor de première in de VS protesteerden zowel de geleerde Mayanisten als de originele Maya uit Mexico en Guatemala. In december 2006 al vroeg Koen Fillet van het radioprogramma ‘Wilde Geruchten’ (VRT1) me om live mijn ‘deskundige’ mening te ventileren als vice-voorzitter van het (Vlaamse) Instituut voor Amerikanistiek. Over een film die geen van ons gezien had! Ik ben dan maar van Internet een aantal artikels gaan downloaden, om iets of wat beslagen op het ijs te komen, het geheel gelardeerd met enkele noodzakelijke achtergrondweetjes over de Maya. Kort daarna mocht onze voorzitster, Julia Montoya, dat nog eens overdoen voor een Brusselse radiozender. Op 8 mei 2007 werd er naar aanleiding van de film zelfs een conferentie georganiseerd aan de Université Libre de Bruxelles door professor Peter Eeckhout, Département Histoire, Art et Archéologie, Orientation Amérique précolombienne. (Nieuwsgierig om daarover meer te vernemen). Half januari 2007 had de film in België in première moeten gaan. Maar de twee kandidaat-verdelers waren in juridische bekvechterij verwikkeld, zodat het tot in maart duurde voor Apocalypto in de zalen kwam. In Nederland was hij al sinds 11 januari te zien in de bioscoop. NRC Handelsblad ging hem bekijken in gezelschap van de antropoloog Ruud van Akkeren auteur van de knappe historische roman De dans van de trom (Een bespreking die door De Standaard werd overgenomen). In de VS rijfde de film in zijn eerste weekend 10,76 miljoen euro binnen. Wat ook de inhoudelijke bezwaren mogen zijn -en daarover hebben we het verder nog gedetailleerd- dit is een spannende film van een regisseur die zijn vak kent. Regelmatig hebben we zitten kijken met zwetende handen van de spanning, zeker tijdens de lange achtervolging door de jungle, die de hoofdmoot uitmaakt van de film. Apocalypto mikt meer op de adrenalinespiegel dan op de hersens en die adrenalinespiegel weet Gibson met zijn stuwende actie perfect te bespelen. Kippenvelmomenten: de scène waarin de jonge krijger Jaguarklauw (Rudy Youngblood) op het altaar van de Mayatempel dreigt te worden onthoofd, de Spartacus-achtige arenasequens waarin hij speren naar zijn kop krijgt gemikt of de ultieme, bijna veertig minuten durende ontsnappingstocht door de jungle. Maar weegt dat op tegen de vele onwaarschijnlijkheden en vooral tegen de onnodige wreedheid? De beelden, zeker van de landschappen, zijn adembenemend. Hetzelfde geldt voor de decors, de lichaamsbeschilderingen en tatoeages, de juwelen, de kledij… De film zit daarbij vol spiegeleffecten: de jagers op de tapir worden later zelf de gejaagden. Het lillende hart van tapir is een voorafbeelding van de lillende harten die uit de borstkas van de slachtoffers gerukt worden, als offer voor Kukulkan. De tapirval van de openingssequentie zal bij het einde van de film gebruikt worden om de achtervolgers te spietsen. De schoonmoeder van Jaguarklauws vriend is onuitstaanbaar dominant, later wordt ze te waardeloos bevonden om als slavin een prijsje op te brengen. Betrouwbare beeldvorming? De hele herrie rond Apocalypto draait rond de opwerping dat de film een verkeerd beeld zou geven van de Maya. Ik heb inderdaad een hele waslijst opmerkingen, maar wil toch beginnen met een paar positieve punten. Zo is het lovenswaardig dat de film gesproken wordt in een Mayataal (in dit geval het Yukatec Maya). Overigens dient opgemerkt te worden dat dit allerminst een dode taal is zoals vele recensenten beweren, maar nog steeds gesproken wordt in het Mexicaanse Yucatan. Ook al wordt de film volledig in de Mayataal gesproken, je hoeft geen snelcursus Yucatec te volgen vooraleer de zaal te betreden. Echter… Maya uit Yucatan zeggen dat ze geen jota begrijpen van wat er verteld wordt. Ik ben geen expert, maar er zit in de hele film maar één persoon die ik Yucatec - klanken hoor uitspreken zoals het hoort. De meeste acteurs zijn trouwens geen Maya, zoals de promotieteksten suggereren, doch Mexicaanse mestiezen. Misschien zijn er enkele echte Maya onder de figuranten, maar zeker niet veel. (Maya zijn over het algemeen klein van gestalte. Vermits men voor de hoofdpersonen forse niet-Maya gekozen had, was men voor de andere acteurs gebonden aan ongeveer hetzelfde lichaamsformaat, om geen Gulliver- of Hobbitfenomeen te creëren.) Het is opvallend met hoeveel kleine details rekening is gehouden. De kleding van de acteurs geeft een mooi beeld hoe gewone bevolking, krijgers en adel er uitgezien moeten hebben tijdens de Klassieke Periode. Lip- en oorschijven fungeerden als sociale kenmerken. Ook de lichaamstooi in het algemeen, de kerf-tatoeages enz. lijken me correct. Al die versieringen komen inderdaad voor op monumenten of vazen. Of iedereen ze zo overvloedig droeg als in de film, durf ik betwijfelen. (Maar weet ik echt niet met zekerheid.) Er is vermoedelijk invloed van de huidige piercing-cultuur (denk aan Xerxes en anderen in de film "300".) Ook de wijze waarop het kalksteen gebrand wordt voor de beschildering van de gebouwen klopt. En hetzelfde geldt voor de scène waarin Jaguarklauw tijdens zijn vlucht een groep achtervolgers aanvalt met een bijennest (een oude oorlogstactiek van de Maya, die ze herhaaldelijk tegen de Spanjaarden zouden toepassen). Zowat alles wat met jachttechnieken te maken heeft, is authentiek: de tapirval, de drie doorns uit een plant, de blaaspijp die uit een blad gedraaid wordt, het gif uit een pad, het kauwen van de medicinale schors om de wonde te verzorgen. De regen die in de put neerstroomt als een waterval, zal velen als een onwaarschijnlijke overdrijving voorkomen, tenzij je in Mexico of Guatemala ooit een douche genomen hebt tijdens het regenseizoen … of tijdens de zomer van 2007 de regelmatige beelden van watersnoden en overstromingen hebt gezien op het televisienieuws. Positief beoordeel ik ook het opnemen van verhalen, mythes, dromen die bij de Maya een grote rol speelden en nog spelen, tot op de dag van vandaag. (Lees er De dans van de trom van de reeds vermelde Nederlandse antropoloog Ruud van Akkeren maar op na.) Concreet: je hebt het verhaal over het ontstaan van de tegennatuurlijke hebzucht van het menselijke geslacht, dat in het begin van de film de avond na de jachtpartij rond het vuur verteld wordt door een oude man. Dezelfde nacht is er de voorspellende droom van Jaguarklauw, waardoor hij zijn vrouw en kind bijtijds in veiligheid kan brengen. En dan is er nog het kleine, door pokken aangetaste meisje dat bij de aankomst in de stad aan de overvallers huiveringwekkend hun einde door een jaguarman voorspelt. Edoch, geeft de film een correct beeld over de Mayabeschaving? Heel waarschijnlijk zal Apocalypto bij heel veel bezoekers bepalend zijn voor hun kijk op de Oude Maya. En dan bestaat het hele grote gevaar dat de grote meerderheid huiswaarts zal keren met een verkeerd beeld van de Maya- cultuur. (Een vriendin zei me na de film: “Voortaan mag je zonder mij naar je tentoonstellingen precolumbiaanse kunst gaan kijken. Ik wil nooit meer iets daarvan zien. Wat een beestachtige wilden!” Daar sta je dan!) Ik wil mijn waslijst echter beginnen met een kemel van formaat die op zich niets met de Maya te maken heeft. Jaguarklauw wordt op het nippertje van een wrede offerdood gered door een zonsverduistering. Die zelfde avond kijkt hij tijdens de nachtelijke achtervolging op naar de volle maan. Dan zie je zijn vrouw vanuit haar put eveneens opkijken naar dezelfde maan. Toegegeven, een volle maan is veel fotogenieker dan een donkere hemel. (cameramen hebben altijd een flink voorraadje opnamen klaar, met of zonder onweerswolken!) Maar een zonsverduistering kan alleen voorkomen bij nieuwe maan!! Dat is een astronomisch gegeven, waaraan niet kan getornd worden, ook niet voor filmische doeleinden. Even terug naar die offerscène. Als de eclips begint, breekt er paniek uit bij de duizenden gelovigen op het plein voor de tempel. Onzin, denk je dan. De Maya kenden een kalender die veel nauwkeuriger was dan de gelijktijdige Europese. In hun vouwcodices voorspelden zij astronomische verschijnselen zoals eclipsen tot duizenden jaren in de toekomst. De sequentie doet aan Kuifje en de zonnetempel denken *(2). Doch zelfs Hergé schaamde zich later over dit fragment, toen hij meer over de Inca’s wist. Toch is iets dergelijks historische realiteit: Columbus heeft inderdaad op 29 februari 1504 een eclips gebruikt om indianen te imponeren en voor zich te laten werken, toen hij op zijn derde reis gestrand was in het huidige Jamaica (3). Maar bij een tweede visie van de film merk je details op die je de eerste keer waren ontgaan. Bij het uitbreken van de paniek kan de opperpriester een grijns niet onderdrukken en schiet er een medeplichtige blik heen en weer tussen hem en de koning. Na de eclips schudt hij zelfs van het lachen. Eerst dacht ik dat het was van opluchting omdat de zon was teruggekeerd. Er speelt echter iets anders: volgens een algemeen aanvaarde theorie onder geleerden eigende de Maya-elite zich een monopolie toe op kennis en gebruikte dat monopolie om de onwetendheid van de massa te exploiteren voor het handhaven van de eigen machtspositie als middelaars tussen de mensen en de goden. In de film worden de Maya afgeschilderd als vreedzame jager-verzamelaars enerzijds en wrede bloeddorstige moordenaars anderzijds. Beide visies zijn historisch gezien onjuist, maar voor Hollywood zijn uitersten een noodzaak om een interessante film te maken. (Een goede introductie in deze problematiek vind je in het internetartikel van prof. B. De Wever, Speelfilms als medium in de geschiedenisles (4).) Vanuit de ogen van een archeoloog of antropoloog is het echter een gemiste kans* dat er niet meer aandacht is besteed aan de culturele en wetenschappelijke prestaties, zoals de astronomische kennis of het hiërogliefenschrift, en het sociale aspect van de Maya- maatschappij. Het was echter te verwachten en te vrezen dat deze aspecten in een Hollywood-film niet aan de orde zouden komen, het is tenslotte een thriller en geen documentaire. Zonder voldoende achtergrondkennis loop je het gevaar dat de toeschouwers de film bekijken als een soort voorhistorische Texas Chainsaw Massacre, maar dan met een soort getatoeëerde Papoea’s, obsidiaanmessen en knotsen in plaats van kettingzagen. Het is daarom niet vreemd dat veel hedendaagse Maya beledigd zijn en zich gediscrimineerd voelen. Vergeet niet dat de onderdrukking van de Maya door de blanke minderheid nog niet zo lang geleden op grote schaal werd gesteund door de opeenvolgende regeringen in hun geboortelanden, met name in Guatemala waar tot 1996 een vreselijke ‘burgeroorlog’ woedde die circa 300.000 Maya het leven kostte *(5). Bij de controverse spelen een aantal elementen mee en vermoedelijk tegelijkertijd. Tot 40 jaar geleden golden de Maya als de vredelievende wiskundigen en sterrenkundigen, de tegenhangers van de "wrede" Azteken. Deze opvatting zindert na in De hel bestaat, de schitterende en terecht bekroonde adolescentenroman van Willy Spillebeen uit 1984 (6). Vermoedelijk willen de hedendaagse Maya liefst dat het oude beeld zoveel mogelijk in het collectieve geheugen blijft, al was het maar omdat het hun toeristisch beter uitkomt. Die onrealistische idyllische visie is de laatste decennia onderuit gehaald door grootschalige, multidisciplinaire archeologische expedities en vooral door de voortschrijdende ontcijfering van de gliefen op de monumenten. De klassieke Mayabeschaving is in de loop van de negende eeuw ten onder gegaan in bloedige oorlogen tussen de verschillende stadstaten. De postklassieke periode, die vooral in Yucatan (Mexico) bloeide was evenmin erg vreedzaam. Anderzijds kan ik me voorstellen dat heel wat kijkers juist meer willen weten over die bevreemdende cultuur, vooral als de filmbeelden die ze net hebben gezien totaal niet overeenstemmen met het exotische en romantische beeld dat ze van de Maya hadden vooraleer ze naar de bioscoop trokken. Op het Internet vond ik een aantal besprekingen van Amerikaanse archeologen. Deze wetenschappers maken dan weer bezwaar tegen de vele onjuistheden en abnormaliteiten* in de film, het door elkaar haspelen van stijlen en tijden enz. Enkele voorbeelden: de acteurs spreken Yukatec, de belangrijkste Mayataal uit het Mexicaanse Yucatan. Het landschap is echter niet dat van Yucatan, maar past eerder bij Quintana Roo of Guatemala: kolkende rivieren en heuvels. Yucatan daarentegen is vlak, haast zonder oppervlakterivieren. Wanneer Jaguarklauw en zijn lotgenoten na hun helse tocht in de grote Mayastad komen, krijg je tempels die duidelijk gebaseerd zijn op de architectuur van Tikal (Guatemala). (Geeft interessante kijk op deze bouwwerken, zoals ze er vroeger uitgezien kunnen hebben, beschilderd en ongehavend.) Door het getoonde politieke systeem en de grote droogte die in het rijk heerst, lijkt de film zich af te spelen in de 9de eeuw. De epidemie, duidelijk de pokken, plaatst hem echter 600 jaar later, bij de aankomst van de Spaanse conquistadores. Historisch correct is dan weer dat de pokkenepidemie in grote delen van precolumbiaans Amerika de aankomst van de Spanjaarden voorafging. (De pokken kwamen hier voorheen niet voor. Zij zouden geïntroduceerd zijn door een zwarte slaaf van Cortés. Samen met andere voorheen onbekende ziekten zoals malaria, mazelen en griep, waartegen de inheemsen geen weerstand hadden ontwikkeld, zwiepten zij zoals eertijds de Zwarte Dood (vanaf 1348) door Europa waarde als een alles verwoestende steppenbrand naar noord en zuid.) In de film worden massale mensenoffers gebracht aan de goden. Hoewel de Oude Maya dat zeker deden en ook oorlogen voerden om krijgsgevangenen voor dit doel te verzamelen, zijn er absoluut geen archeologische aanwijzingen dat er op zo’n grote schaal mensen werden geofferd zoals in de film te zien is. Dat gebeurde wel bij de Tolteken en later bij de Azteken, in Centraal-Mexico. In Tenochtitlán (het huidige Mexico-City) troffen de conquistadores schedelrekken (tzompantli) aan met duizenden schedels van geofferden. Wanneer Jaguarklauw niet langer nodig is als offer (de honger van Kukulkan is gestild) zegt de hogepriester dat ze hem en de andere gevangenen maar moeten afvoeren. De overvallers laten hen echter niet zomaar gaan, maar willen hen op een sadistische manier afslachten. De daaropvolgende scène geeft een mooie staalkaart van alle mogelijke werpwapens van de Maya. Inderdaad bezitten we afbeeldingen van soortelijke executies, al dan niet religieus geïnspireerd. Tijdens zijn vlucht struikelt Jaguarklauw letterlijk over een groot massagraf. Hoewel er wel een enkele keer een graf met meerdere vermoorde mensen is aangetroffen, zijn er van de Oude Maya geen massagraven bekend van een dergelijke omvang. De enige daadwerkelijke massagraven die men bij de Maya heeft aangetroffen zijn de heilige cenote in Chichen Itza (die eeuwen lang is gebruikt als offerplaats en dus vol lag met skeletten) en een bij de Maya-stad Cancuen, deze laatste vermoedelijk veroorzaakt door de invallers die de stad ten val brachten en de hele elite uitmoordden. Ook hier lijkt het ons dat de regisseur zich heeft laten leiden door sensatiezucht en daarom elementen uit de Azteekse geplogenheden introduceerde. Noten 2. Kuifje bij de Inca’s, Bespreking op onze website 3. Todorov, Tz., La conquête de l’Amérique. La question de l’autre, Parijs, Seuil, 1982. 4. B. De Wever, Speelfilms als medium in de geschiedenisles, internetartikel 5. Burgos-Debray, E., Rigoberta Menchu, Een bericht uit Guatemala, Leuven, Kritak, 1984, 212 blz. Vertaald door Raf Allaert. 6. Willy Spillebeen, De hel bestaat, Antwerpen, Manteau, 1984, 165 blz. Bespreking op de website van de Vlaamse Vereniging voor Leraren Geschiedenis
TERUG NAAR BIJDRAGEN

	Deze pagina is een onderdeel van een site met frames. Als de navigatieknoppen links ontbreken, kun je via de ikoon naar de startpagina met de taalkeuze.